سوزن دوزی ممقان

عوامل مؤثر در انتخاب رنگ و فرم در سوزن دوزی ممقان :

ویژگی عمده صنایع دستی که وجه متمایز آن از تولیدات صنعتی است ، بار فرهنگی و هنری آن است . هنرمندی که مواد اولیه کار او از طبیعت به دست می آید ، طبیعی است که منبع الهام او نیز، محیط پیرامونش باشد.

«  هنر بومی هر منطقه ناب ترین ارزشهای زادگاه خود را نمایان می سازد  و سوزن دوزی شهر ممقان از این نظر اعتبار فراوانی دارد . این نقوش دارای گشودگی و زیبایی خاصی است که علت و بنیاد آنرا بایستی در محیط زندگی طبیعی که عموماً مأخذ و ملهم از اعتقادات و باورهاست ، جستجو کرد .»

وجه تسمیه نقوش در ممقان دوزی  به خوبی بیانگر تأثیر پذیری آفرینندگان آن از طبیعت است . رنگ آمیزی این نقوش نیز بوسیله هنرمندی صورت گرفته است  که کوه های پربرف و سر به فلک کشیده ، رود های جاری ، دره ها و کوهپایه های سر سبز، جزئی از زندگی او به شمار می آیند .  بنا بر این طبیعی است که رنگهای خالص ، شاد و با کنتراست رنگی زیاد ، در آثار او دیده شوند.

گاهی برای  اینکه خود نیز به این باور برسم که واقعاً انتخاب رنگ آگاهانه و بر اساس روحیه خاص این افراد صورت می گیرد ، سؤالاتی در مورد همنشینی رنگ می پرسیدم . اینکه  چرا رنگهای قرمز و سبز و یا نارنجی و آبی را در کنار یکدیگر قرار می دهند؟  جواب این بود : « این رنگها ، رنگ همدیگر را باز می کنند . یعنی همان چیزی که در اصطلاح هنری به آن  ایجاد کنتراست زیاد می گویند . و یا اینکه چرا رنگ زرد را اغلب  در بخشهایی مرکزی سوزن دوزی و خطوط دور گیری نقوش ، به میزان کم استفاده می کنند؟  جواب آنها چنین بود  : « زرد ، اگر کم باشد ، رنگ کار را باز می کند ولی وقتی زیاد می شود  کار را لوث ( خراب ) می کند . » این امر بیانگر نوعی شناخت از همنشینی رنگ است که متناسب با روحیه این هنرمندان در طی سالیان دراز به دست آمده است . 

اگر نگاهی به رنگها و نقوش مورد استفاده در سوزن دوزی بلوچ  داشته باشیم ، به راحتی متوجه اختلاف زیاد  میان  نقش و رنگ بین این دو نمونه از سوزن دوزی کشور می شویم. نباید این نکته را از نظر دور داشت که سوزن دوزی بلوچ بسیار بیشتر از نوع مشابه خود در ممقان جنبه کاربردی دارد و در وهله اول محل استفاده این تولیدات در زندگی خود آنان است .. در صورتی که سوزن دوزی ممقان جنبه تزئینی غالب است .

معرفی مختصری پیرامون سوزن دوزی بلوچ :

بلوچستان این خطه خشک و گسترده  با مردمان سخت کوش و خستگی ناپذیر ، خاستگاه یکی از ظریف ترین هنر های دستی ایران نیز هست و آنچه ساکنان این منطقه از دیرباز تاکنون در برابر سایر هموطنان خود کرده اند، تلفیقی صمیمانه از صبر و هنر زنان و دختران هنر مندی است که در هیأت سوزن دوزی هایی ظریف و جذاب متجلی است . پدیده ای زیبا ، تحسین بر انگیز و استثنایی که آنرا می توان نور چشم زنان بلوچ نامیدش و دیگر هیچ .

در هر شهر و روستای بلوچستان  از زاهدان تا خاش و از آنجا تا سراوان ( در شرق ) و تا ایرانشهر ( در غرب )  سوزن دوزی رواج و رونق دارد و هر منطقه نیز دارای طرح های منحصر به خود می باشد .

سوزن دوزی بلوچ جزو آندسته از سوزن دوزی هایی است  که طی آن تمام یا قسمت اعظم پارچه از کوک و بخیه های رنگین پوشیده می شود. در این نوع سوزن دوزی ، دوخت به صورت خط هایی است  که طرح هندسی به خود گرفته و از نوع دوخت سات می باشد که که در آنها قطر سراسر خطوط یکی است و مجموع محصولات به نسبت دوختی که دارند به سه دسته پرکار و میان کار و کم کار تقسیم می شوند .

معمولاً سوزن دوزان مستقلاً به تهیه محصول می پردازند و در صورت اشتغال به کار گروهی ، پس از پیاده کردن طرح کلی ، هر زن یا دختر سوزن دوز، یک رنگ را تماماً سوزن دوزی می کنند  و برای قسمت بعدی و دوخت دیگر آنرا به سوزندوز  بعدی می سپارند و این عمل را تا خاتمه کار و تکمیل محصول ادامه می دهند .

این محصولات بیشتر برای تزئین پیش سینه ، جیب ، سرآستین ، دور یقه ، دمپای شلوار ، لبه پرده و نیز سرپوش چادر استفاده می شوند .رومیزی ، سفره ، رویه کوسن ، کلاهک آباژور ، پرده و ... از دیگر فراورده هایی است که با افزایش تقاضا برای محصولات و ازدیاد این تولیدات  در مناطق مختلف بوجود می آیند . [1]

 مقایسه نقش ورنگ در سوزن دوزی ممقان و بلوج :

تصاویر (5-1 ) و ( 5-2)  نمونه هایی از نقوش و رنگهای سوزن دوزی بلوچ را نشان می دهند که  در آنها نقوش ، دارای فرم های هندسی و خشک هستند و نیز نسبت به سوزن دوزی  ممقان از رنگهای متمایل به خاکستری رنگی استفاده شده است  و در  مقایسه با نقش و رنگ در ممقان دوزی  ( 5-3 ) و ( 5-4 ) با وجود اینکه سوزن و نخ های رنگی وسایل کار هر دو را تشکیل می دهند و نیز هر دو بوسیله زنان و دختران تولید می شوند ، اختلاف زیادی بین رنگ و نقش آندو ، نمود پیدا می کند که به قطع و یقین مهمترین دلیل این امررا باید در محیط زندگی و زیست هنرمندان آنها جستجو کرد .

سوزن دوزی ممقان ، تهدید ها و فرصت ها : 

همانند اکثر فراورده های هنری کشور ،  سوزن دوزی در ممقان نیز با چالشهای عدیده ای روبرو است که از آن  جمله ، می توان به نکات زیر اشاره نمود .

1)  درآمد بسیار پایین این فعالیت در سالیان اخیر باعث گردیده است که به  نحو فزاینده ای از رونق سوزن دوزی ممقان کاسته شود . ( تنها تعاونی موجود که کار حمایت از سوزن دوزان را بر عهده دارد ، در آستانه تعطیلی قرار گرفته است و اگر حمایت های لازم صورت نگیرد ، به قطع و یقین در آینده نزدیک شاهد از بین رفتن این هنر خواهیم بود.)

2) تولید محصولات با دوام زیاد ، یکی از شرایط اصلی محصولات صنایع دستی است که آنرا مناسب برای رقابت با محصولات ماشینی می سازد . دوام کم مواد اولیه در این فراورده ها ، موجب تولید فراورده هایی شده است  که ماندگاری  زیادی ندارند و همین امر از رغبت مصرف کنندگان برای خرید این فراورده ها کاسته است .

3)  این فراورده ها اغلب جنبه تزئینی دارند و بنابراین بر خلاف اغلب تولیدات صنایع دستی ، جنبه کاربردی کمتری دارند و  در نتیجه مورد  اقبال طیف عمومی جامعه نیستند و خریداران آن طیف محدودی از جامعه هستند که آنرا بیشتر به خاطر زیبایی ظاهری تهیه می کنند .

4)  نبود خلاقیت و نوآوری و اکتفا نمودن به طرح ها ، نقوش و رنگهای محدود در دراز مدت  باعث تکراری شدن  محصولات ممقان دوزی  خواهد شد . نوآوری در طرح و نقش همراه با حفظ اصالت این هنر ، یکی از ضروریات محسوب می شود.

5)  ناشناخته بودن از دیگر مشکلات سوزن دوزی ممقان است و به دلیل سود اندک و آینده نا مطمئن ، سرمایه گذاری در زمینه تبلیغ و شناساندن آنرا غیر ممکن ساخته است .

در برابر تهدیدها و چالشهای موجود اتخاذ برخی شیوه ها و راهکار ها  می تواند در رونق این هنر مؤثر باشد :

1)   با ایجاد تعاونی ها و حمایت های قانونی و دیگر  شیوه های حمایتی، از جانب دستگاه های دولتی مربوط همانند سازمان صنایع دستی و میراث فرهنگی ،  می توان رونق گذشته را به سوزن دوزی باز گرداند .

2)  تهیه و استفاده از مواد و مصالح با دوام و کیفیت یکی دیگر از راه هایی است که این فراورده ها را مناسب نیاز بازار می سازد و در رونق آن نقش بسزایی دارد .

3) تولید اتی که همراه با زیبایی و بار فرهنگی ، از جنبه کاربردی نیز برخوردار باشد ، رغبت بیشتری در جامعه برای خرید این محصولات ایجاد می کند . از جمله در تزئین لباس و وسایل منزل می توان از این نوع دوخت ، بهره گرفت که  در چند سال اخیر کارهایی در این زمینه صورت گرفته است که امید است  در آینده نیز ادامه داشته باشد .

4)  هنری ماند گار و پویا خواهد بود  که در آن خلاقیت و نوآوری وجود داشته باشد به نظر می رسد که تحقیق و پژوهش بوسیله افراد صاحب فن و صلاحیت ، و ارائه راهکار هایی در این زمینه تا جایی که به اصالت این آثار خدشه وارد نسازد ، از ضروریات است .

5 ) در کنار عوامل فوق سرمایه گذاری و تبلیغ در جهت شناساندن این هنر و پیدا کردن بازار های مصرف جدید از دیگر راهکار های مناسب می تواند باشد.

   « منظور از هماهنگی رنگ، دستیابی به قوی ترین نمود  ، از طریق انتخاب صحیح تضادهاست »[1]

" یوهانس ایتن "

هماهنگی رنگی :

هماهنگی در آثار هنری با شیوه های مختلفی حاصل می شود که تجربه و احساس  هنرمند در این میان نقش اساسی دارد .

« پس هر طرح و یا نقشه حساب شده ای عنصر حاکم نخواهد بود و این احساس یا درک مستقیم است که بر آن ارجحیت می یابد ، در دریایی غیر عقلایی و متافیزیکی جولان می دهد و تابع قوانین ریاضی نیست . ساختمان آزادانه ذهن وسیله ای می گردد که ما را به دروازه این واقعیت جدید می برد. »[2]

رسیدن به یک تعادل بصری در یک اثر هنری به عوامل گوناگونی بستگی دارد که از جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود :

1)     تجربه و شناخت هنرمند از روابط میان رنگها

2)     متناسب بودن وسعت سطح رنگ ها نسبت به یکدیگر

3)     رعایت درجه خلوص و درخشش رنگ ها نسبت به هم

4)     متناسب بودن جهت و شکل رنگها نسبت به یکدیگر

دراین میان آنچه که به مدد سوزن دوزان ممقانی می آید ،  در وهله اول شناخت و تجربه رنگی و انتقال سینه به سینه این مفاهیم است .

روابط میان رنگهای گرم در سوزن دوزی اولین عاملی است که آنها را از لحاظ بصری به یک عنصر واحد و هماهنگ تبدیل می سازد .   قرینه سازی با اینکه در تمامی سطح اثر صورت نمی گیرد ولی در بخشهایی از آن همانند تکرار نقوش بته جقه و شانه و ... قرینه سازی دیده می شود. بنا براین هر رنگی که به این نقوش اختصاص داده شود ( رنگهای گرم ) در دیگر نقاط به حالت قرینه تکرار می شود و این یکی از ساده ترین روشها برای حصول به تعادل رنگی در این فراورده هاست . به عبارت دیگر می توان گفت  اولین و چشم نواز ترین هارمونی در این آثار، رابطه میان رنگهای گرم است . این نوع هماهنگی تقریباً در تمامی نمونه سوزن دوزی های با زمینه پر وجود دارد که در تصاویر رنگی ضمیمه پایان نامه قابل مشاهده اند.

روش دیگر نیز  استفاده از رنگهایی است که از لحاظ تیرگی و روشنی داری ارزشهای مشابهی هستند . اگر به تصویر ( 4-7 )  که حالت خاکستری بی فام یک نمونه سوزن دوزی را نشان می دهد ، توجه کنیم در بخشهای مرکزی آن رنگهای تقریباً روشن و در بخشهای بیرونی تر رنگهایی به نسبت تیره تر دیده می شوند و سعی شده است که در کل سطح سوزن دوزی نقطه سنگینی از لحاظ بصری وجود نداشته باشد .

جهت گیری رنگها و اشکال نسبت به هم نیز حائز اهمیت است . جهتی که برخی از رنگها بواسطه اشکالی که دارند ایجاد می کنند ،  به وسیله رنگهای همسان یا هم خانواده دنبال می شوند که این امر در گردش چشم در درون کادر با ریتم وهارمونی مناسب کمک می کند .

نکته بسیار در خور توجه دیگر ارتباط رنگهای سیاه است که درتمامی قسمت ها به چشم  می خورند و شاید بتوانیم اسکلت و شالوده اصلی ترکیب بندی رنگی را دراین آثار ، خطوط و سطح های سیاه بدانیم که مسیری را برای گردش چشم در صفحه ترسیم می کنند .

رنگ در آثار سوزن دوزی با زمینه نیمه پر :

نوآوری و خلاقیت لازمه پویایی و ماندگاری هر هنری است و این مهم درسوزن دوزی ممقان نیز در سالیان اخیر احساس می شد .  با اینکه تنوع رنگ و نقش دراین آثار، نسبتاً زیاد است ، ولی با توجه به اینکه روزانه تعداد زیادی ازاین تولیدات بوجود می آید ، لاجرم نوعی مشابهت و حتی تکرار در برخی از این آثار دیده می شود . بر این اساس در طی چندین سال اخیر در کنار سوزن دوزی های با زمینه پر ،  نوعی از تولیدات به بازار آمده است  که تا حدودی این نقیصه را بر طرف نموده است. مشخصه بارز این نوع از سوزن دوزی ، پر نمودن بخشی از زمینه با دوخت و خالی گذاشتن بخشهایی دیگر از آن است . بنابر این اولین  چیزی که در این فراورده ها به چشم می آید رنگ زمینه است .

رنگ زمینه در این سوزن دوزی ها دیگر همان رنگ سیاه قدیمی نیست وانتخاب رنگ برای پارچه زیر کار آزاد است . همچنین رنگ نخ در این گروه از تولیدات متنوع تر گشته و در میان آنها رنگهای پخته یا خاکستری رنگی به وفور یافت می شود .

به نظر می رسد که هنوز قاعده و اصل مشخصی برای رنگ و حتی نقش در این آثار وجود ندارد .  هرچقدر که در تولیدات قدیمی ( با زمینه کاملاً پر )  اصول و قاعده مشخصی که حاصل تجربه سالیان دراز سوزن دوزان بوده است ، باعث نوعی انسجام در اکثریت آن تولیدات می شود ، به همان اندازه در این آثار ( سوزن دوزی های با زمینه نیمه پر ) نوعی آزادی بیش از حد وحصر دیده می شود . بر این اساس طبیعی است که شاهد آثارمتفاوتی در این زمینه باشیم . از یک طرف شاهد آثاری زیبا و درخور هستیم که نتیجه آزادی عمل در نوع برخورد و  انتخاب رنگ و فرم است و از طرف دیگر این آزادی ،  در موارد عدیده دیگری باعث تولید فراورده هایی بسیار نازل ، کم ارزش و فاقد کمترین اصول زیبایی شناختی گردیده است که حتی دیگر در آنها اثری از روحیات هنرمند آذربایجانی دیده نمی شود و آنرا درحد یک محصول بازاری صرف پایین می آورد . آنچه بدیهی است  که این تولیدات هنوز واجد هیچ اصل و معیاری نشده اند وشاید همانند سوزن دوزی های قدیمی نیاز به زمان و تجربه زیاد است تا اصول و معیار های خاصی به آنها هماهنگی و انسجام بخشد .

" رنگ خود زندگی است "

                                                               « یوهانس ایتن »

 رنگ در سوزن دوزی ممقان : [1]

بدون شک و تردید ، بارز ترین عنصر در ممقان دوزی رنگ است . در اولین نگاه ،  همنشینی رنگهایی شاد ، با کنتراست شدید ، در این آثار به چشم می آیند که جلوه خاصی به آنها بخشیده است .  تنوع رنگی و کنتراست زیاد دو ویژگی عمده سوزن دوزی ممقان به شمار می آیند.  شاید پیش از هر چیزی دلیل بکار گیری چنین رنگهایی را باید  در طبیعت و فرهنگ منطقه ای جستجو  کرد که زادگاه این هنر است :

« پر واضح است که دید هنرمند جلگه نشین و یا ساحل نشین با هنر مندی که در کوهپایه ها و تپه ماهور ها زندگی می کند ،فرق دارد و این همان حالت سرگردان هنرمند ممقانی در کارهایش می باشد. » [2]

باید در نظر داشته باشیم که انتخاب و بکار گیری رنگها در ممقان دوزی کاملاً حسی ، غریزی و تجربی است و  نیز نباید از نظر دور داشت که در طول هر روز  چندین کار بوسیله سوزن دوزان ، تولید می شود که قطعاً در این میان ، آثاری را می توان یافت که از جنبه های  زیبایی شناختی کمتری برخوردارند . همچنین سلیقه و تجربه افراد نیز در این مسئله مؤثر است  . در این مجال مختصرسعی بر این بوده است که  نمونه آثاری مورد مداقه و بررسی قرار گیرند که از جنبه های زیبایی شناختی بیشتری برخوردار بوده باشند . اگرچه ، در مباحث هارمونی و کنتراست رنگ ، بیشتر به ویژگیهایی از این تولیدات اشاره شده است که وجه مشترک اغلب آثار سوزن دوزی ممقان  باشد .

و یکی از اهداف اصلی بنده  از پرداختن به این موضوع نحوه تطابق معیار های مبانی هنری درآثار افرادی است که از آموزه های مبانی هنر ، که در مدارس و دانشکده های هنری ، تدریس می شود ، بی بهره یا کم بهره اند .

برای شروع بررسی رنگهای مورد استفاده در سوزن دوزی ممقان ، بهتر این است که نگاهی به رنگهای پرکاربرد در ممقان دوزی داشته باشیم :

رنگهای گرم :

گروه رنگهای گرم  بیشترین استفاده را در ممقان دوزی دارند . قرمز ، نارنجی ، زرد از جمله رنگهایی هستند  که بخش اعظمی از سطوح رنگی را به خود اختصاص می دهند و هیچ نمونه ای از ممقان دوزی را نمی توان یافت  که از این دسته رنگها در آن استفاده نشده باشد . نقطه شروع رنگ بندی در سوزن دوزی ممقان  با رنگهای گرم است  و اولین رشته نخی که برای شروع کار ، بر روی سوزن قرار می گیرد ، معمولاً قرمز یا نارنجی است . رنگ زرد نیز ، تقریباً در همه کارها مشاهده می شود ولی میزان سطحی که به این رنگ اختصاص داده می شود کمتر از دیگر رنگهای گرم است که در مبحث کنتراست کمیت دلیل این امر بررسی خواهد شد. در حدود 70-60  درصد سطوح رنگی را رنگهای گرم به خود اختصاص می دهند تلألو و درخشندگی  رنگهایی همانند قرمز و نارنجی در کنار رنگ سیاه زمینه ، بسیار بیشتر می شود . در ادامه این مبحث اشاره مختصری به تأثیرات روانی و بصری رنگهای  قرمز و نارنجی و زرد ما را بیشتر با آفرینندگان این آثار آشنا می سازد که این رنگها را به عنوان اصلی ترین انتخاب خود در رنگ آمیزی سطوح به کار می گیرند :

قرمز :  قرمز نهایت برافروختگی و انرژی درونی را ظاهر می سازد . نمادی است که زندگی ،هیجان ، اتکا به نفس ، فعال ، نیرومند ، قدرت و شور انقلابی را نشان می دهد و در عین حال نماد ماده و نشانه زمینی بودن است . این رنگ نشانه ای از عشق آتشین و تمایلی مفرط به زندگی است . قرمز و حرارت قرمز ،  وقتی به نارنجی متمایل می شود ،  به اوج می رسد و به نمادی از شور و شعله سوزان و برافروخته تبدیل می شود و  وقتی به ارغوانی می گراید به نمادی از قدرت روحانی تبدیل می شود .

 این رنگ وقتی با سفید مخلوط می شود ، همچون شعله ای فرو می میرد و به سردی می گراید و در حالی که روی سیاه به لهیبی سرکش و سوزنده تبدیل می شود .

نارنجی :  نارنجی ، رنگ بلوغ ، جوانی و شادابی است . رنگی سرخوش ، وجد آور و پرنشاط است که تحمل آن به سادگی میسر نیست اما در کنار سایر رنگها ،  به سرزندگی آنها می افزاید و انرژی بصری بسیاری می پراکند. حداکثر گرما و انرژی فعال در نارنجی متمایل به قرمز به چشم می خورد . نارنجی شاد ، به وضوح ، غرور و خود نمایی را بیان می کند .

نارنجی در اختلاط با سفید به شدت ، انرژی خود را از دست می دهد و در اختلاط با سیاه ، خاموش ، اما عمیق می شود . نارنجی در کنار آبی ، بیشترین کنتراست و حرارت را دارد . با روشن کردن نارنجی رنگهای مختلف بژ به دست می آید  که فضایی آرام ، گرم و صمیمی در منازل پدید می آورد.

زرد :  نوردهی زرد در حالت خلوص از همه رنگها بیشتر است . زرد درخشان ، نمادی  از دانش ، فهم انسانی ، روشنایی معنوی و نور الهی است .  اما به محض تیره شدن ، ناپایداری ، تردید ، شک و بی اعتمادی را نشان می دهد و وقتی با سفید ، رقیق و کم رنگ شود ، سرد و بی حالت شده و به خاموشی می گراید.

این رنگ در مجاورت نارنجی روشن تر به نظر می آید و به شدت می درخشد و زمانیکه در کنار قرمز قرار می گیرد ، به جلال و شکوهش اضافه می شود. بر روی آبی به اوج می رسد و بر شدت خلوص و عمق رنگ آبی می افزاید و بر جنبه روحانی آن تأکید می کند. در کنار بنفش نهایت خلوص و درخشندگی خود را ظاهر می سازد و به حالتی نیرومند با انرژی شدید و رام نشدنی جلوه می کند.

رنگهای سرد :

این دسته رنگها ، جزو رنگهای اصلی و پر کاربرد ، در سوزن دوزی ممقان  به شمار نمی آیند ولی در عین حال در جلوه بخشیدن  به این آثار بسیار مؤثر هستند . رنگهای سرد اغلب درحالت روشن و ترکیب شده با سفید مورد استفاده قرار می گیرند .  روشن بودن این رنگها باعث می شود که حس کلی اثر که همانا حس هیجان و انبساط حاصل از رنگهای گرم است ، کمرنگ نشود . حتی در برخی موارد  این رنگها در حالتی متمایل به رنگهای گرم مورد استفاده قرار می گیرند . 

به عنوان مثال از رنگهای ارغوانی یا سبز- زرد  می توان نام برد که در کنار رنگهای گرم  قرمز نارنجی و زرد  قرار می گیرند و در عین کنتراست بخشیدن به این رنگها از گرایش فضای کلی اثر به سردی ممانعت می کند  . نگاهی به تأثیرات روانی و بصری رنگهای آبی ، سبز و بنفش در این مجال  خالی از فایده نیست :

آبی : رنگ آبی داری شخصیتی درونگرا ، آرام ، تفکر بر انگیز ، منطقی ، خونسرد ، لطیف ، قابل اعتماد و پر رمز و راز است و تأثیری آرام بخش روی سیستم عصبی دارد. از نظر معنوی بسیار عمیق و احترام بر انگیز است . از نیروی آسمانی و بیکرانه ای برخوردار است که می تواند مخاطبین خود را به تأملی درونی فرا بخواند. گنبد های فیروزه ای مساجد و کاشیکاری هایی که به رنگ آبی لاجوردی هستند ، همواره با ایمان مؤمنین نماز گزار فضا را از معنویت آکنده می سازد . این رنگ بر خلاف قرمز از نظر خصلت های مادی رنگی منفعل است .  آبی در ترکیب با سفید سرد تر شده و  سردی زمستان را به خاطر می آورد و روی زمینه سیاه ، خلوص و درخشش خود را  به نمایش می گذارد . وقتی که تیره می شود ، حالت خرافات ، ترس ، غم و نیستی را تجسم می بخشد ولی همیشه اشاره به عالم برتر دارد .

سبز : سبز حد فاصل بین زرد و آبی است .  بنابراین خصوصیت اکسپرسیونی سبز نسبت به مقدار زرد و آبی که همراه دارد ، تغییر می کند. سبز ، رنگ بهار و رویش طبیعت است .  رنگ امید و زندگی دوباره و نشانه ای از رستاخیز و صعود به عالم بالاست .  سبز در کنار رنگ مکمل خود ،  قرمز بیشترین جلوه را دارد . در میان زرد گرم و آبی سرد ، رنگی میانه است .

رنگ سبز در اختلاط با آبی بی نهایت سرد و فسرده  می شود و در تلفیق با زرد ، سرزنده ، فعال و گرم می شود .

بنفش :  این رنگ مخلوطی از  قرمز مادی و زمینی به آبی معنوی و آسمانی است و در حالتهای مختلف خود ، زمینی و آسمانی ، شورانگیز و تفکر بر انگیز جلوه می کند. بنفش رنگ ناآگاهی ، پررازورمزی ، گیرایی و گاهی غم فزایی است که بنا به کنتراست ، گاهی ارعاب و گاهی تشجیع می کند . رنگی مرموز و ابهام برانگیز است که با تیرگی مبهم خود در مقابل صراحت و روشنایی زرد قرار می گیرد . بنفش وقتی به ارغوانی میل کند هراس انگیز و دهشت آور به نظر می رسد و وقتی به آبی میل کند خیال انگیز و اسرار آمیز می شود . بنفش رنگ تقواست و اگر تیره و خفه باشد رنگ خرافات است ودرحالت اختلاط با سفید ، زیبا و وجد آور به نظر می رسد .

همنشینی رنگها :  

کنار هم قرارگرفتن رنگها در ممقان دوزی به گونه ای است که بالا ترین حد کنتراست حاصل می شود .  ولی در عین حال هارمونی و هماهنگی رنگی نیز در این آثار دیده می شود. کنتراست های گوناگونی را می توان در این فراورده ها ، جستجو کرد که کنتراست رنگهای سرد وگرم را می توان مهمترین آنها به شمار آورد . کنتراست رنگهای مکمل ، کیفیت رنگ ( اشباع ) ، تیرگی – روشنی و کمیت ( وسعت سطح رنگی ) نیزاز دیگر کنتراست هایی هستند که در این آثار قابل مشاهده اند:  

کنتراست رنگهای سرد و گرم :  این کنتراست از کنار هم قرار گرفتن  رنگهای سرد و گرم حاصل می شود . همنشینی رنگهایی همانند قرمز و نارنجی و زرد با رنگهایی همانند آبی وسبز و بنفش مخصوصاً زمانی که رنگها از خلوص زیاد برخوردار باشند  موجب ایجاد کنتراست شدیدی می شود که نمونه آن در تصویر رنگی ( 4-1 ) دیده می شود.

کنتراست رنگهای مکمل : رنگهایی که در چرخه رنگ روبروی یکدیگر قرار دارند  به عنوان رنگهای مکمل یا متضاد شناخته می شوند که در کنار یکدیگر ایجاد کنتراست رنگهای مکمل می کنند . به عبارت دیگر هر دو رنگی که اختلاط آنها با هم  به تشکیل خاکستری رنگی بیانجامد، به عنوان رنگ مکمل هم محسوب می شوند. این کنتراست را  در تصویر ( 4-2 ) بین رنگهای سبز و قرمز و آبی و نارنجی در دایره مر کزی سوزن دوزی ، می توانیم بخوبی ببینیم .

کنتراست تیرگی و روشنی رنگ :  تیرگی و روشنی رنگها یکی از وجوه متمایز کننده رنگها و شکلها از یکدیگر است . میزان تیرگی و روشنی رنگها را می توان به طور مناسب با یک درجه از خاکستری  بی فام ( خاکستری حاصل از ترکیب سیاه و سفید ) نشان داد. تصویر ( 4-3 ) یک نمونه از سوزن دوزی را در حالت سیاه و سفید نشان می دهد که در آن کنتراست تیرگی و روشنی ، بخوبی مشهود است .

کنتراست کیفیت رنگی ( اشباع ): درجه خلوص رنگ را اشباع یا کیفیت می گویند . زمانیکه یک رنگ خالص در کنار رنگهای ناخالص که با سیاه ، سفید یا مکمل خود ترکیب شده اند ، قرار می گیرد ، کنتراست کیفیت رنگ ایجاد می شود . ( تصویر 4-4 )

کنتراست کمیت( وسعت سطح رنگی) : کنتراست کمیت در مورد ارتباط اندازه سطوح دو یا چند رنگ نسبت به هم است . این کنتراست ، کنتراستی بین کم و زیاد و یا کوچک و بزرگ است . هر رنگی به نسبت درخشش و خلوص خود برای جلوه نمودن  در کنار رنگهای مجاور به وسعت خاصی از سطح نیاز دارد   [3].   به عنوان مثال با توجه به اینکه درخشش رنگ زرد نسبت به بنفش در حدود سه برابر است ، بنابراین در مساحت رنگی 3/1 یک سطح ، به اندازه رنگ بنفشی جلوه دارد که تمامی آن سطح را پوشانده باشد.

گرچه کسانی که به ممقان دوزی اشتغال دارند ، ترکیب رنگی خود را بصورت حسی و غریزی انجام می دهند ولی نکته جالب در این آثار این است  که به صورت ناخود آگاه میزان سطوح رنگی در اکثریت تولیدات ، بر اساس درخشش و خلوص رنگها انتخاب می شوند . به عنوان مثال با اینکه رنگ زرد از جمله رنگهای گرم است که این دسته از رنگها  اساس ترکیب رنگی را در سوزن دوزی  ممقان تشکیل می دهند ،  ولی در استفاده از رنگ زرد ، احتیاط وتوجه لازم به عمل می آید . با اینکه در اکثریت قریب به اتفاق این آثار  رنگ زرد استفاده شده است ، ولی اندازه آن در حد سطح کوچک و محدودی است . حتی در اغلب موارد این رنگ را در قسمت مرکزی سوزن دوزی  ( اطراف نقش ناف ) و به شکل دایره ای به کار می گیرند . با توجه به اینکه قرینه سازی در این آثار تا حدی وجود دارد ، در صورتی که در منطقه ای غیر از مرکز کادر رنگ زرد استفاده شود ، به ناچار این رنگ در سطوح هم اندازه  باید در نقاط دیگر اثر نیز ، به صورت قرینه ، تکرار شود که در نتیجه وسعت سطح رنگی زرد ، زیاد خواهد بود و جبران آن بوسیله دیگر رنگها  و رسیدن به تعادل رنگی ، تقریباً غیر ممکن خواهد بود .  

 سوزن دوزان ، این محدودیت را با ظرافت و خلاقیت خاصی از میان برداشته ند .یکی از این راهها چنانکه ذکر گردید ، استفاده از رنگ زرد در مرکز اثر است که  نیازی به تکرار آن در دیگر نقاط نباشد و شیوه دیگر استفاده  از رنگ زرد  برای دورگیری نقوش با رنگ زرد است که باعث می شود رنگ زرد سطح کمتری داشته باشد و به شکل خطوطی باریک و منحنی ، در کل اثر پخش شود . تصویر ( 4-5 )

برعکس زرد ، رنگهایی همانند قرمز و نارنجی تقریباً بی محابا به کار گرفته می شوند و رسیدن به تعادل رنگی با این رنگها نسبت به رنگ زرد  آسانتر است .

کنتراست ته رنگ : کنتراست ته رنگ با همنشینی رنگهای خالص بوجود می آید . این کنتراست حاصل همنشینی رنگهای چرخه رنگ است  تا زمانی که با سفید ، سیاه و مکمل خود ترکیب نشده باشند . همنشینی سه رنگ اصلی شدید ترین حالت این کنتراست است و هر چقدر که از سه رنگ اصلی دور شویم از شدت این کنتراست کاسته می شود . نمونه ای از این کنتراست را می توان در تصویر ( 4-6 ) مشاهده کرد .

تأثیر رنگ سیاه زمینه در کنتراست رنگی :

رنگ زمینه در این تولیدات به رنگ سیاه است و انتخاب هوشمندانه این رنگ برای پارچه زمینه ، غیر از اینکه باعث پوشش  فواصل بین دوخت ها و کمک به ایجاد یک حاشیه  یا کادر مشکی ( پاسپارته ) در سوزن دوزی ها می شود  ( در بخش های قبلی به این دو مورد اشاره شده است ) از یک جنبه دیگر نیز قابل تأمل است :

 درخشش و کنتراست هر رنگی بر روی زمینه سیاه دوچندان  می شود و رنگ سیاه زمینه در شدت بخشیدن به کنتراست رنگی بسیار مؤثر است .